به طور کلی دو ضرر عمده بعد از بروز سرمازدگی گل ها و جوانه های تازه تشکیل شده را تهدید می کند که عبارتند از:
الف) بیماری های قارچی
ب) کمبود شدید مواد کودی و عدم تغذیه
به دلیل استرس های شدید دمایی آسیب های جدی به سیستم تغذیه گل ها و جوانه های تازه تشکیل شده وارد می شود و عملاً امکان تغذیه را به شدت محدود می کند.
به جرأت می توان گفت که یکی از مهمترین عوامل ثانویه از بین رفتن گل ها و جوانه های تازه تشکیل شده عدم امکان تغذیه است و به نوعی گل ها و جوانهها از کمبود مواد کودی از بین می روند. واضح است که با یک برنامه کوددهی درست و متناسب این مشکل قابل پیشگیری و رفع است.
کوددهی در فصول مختلف سال، شرایط خاصی را می طلبد. کوددهی در فصل بهار که با عنوان کوددهی استارتر نیز شناخته می شود، اصلی ترین مرحله از عملیات کوددهی است.
بهترین کود برای درختان میوه در بهار، کودی است که دارای ازت بالایی باشد. استفاده از کود اوره در فصل بهار، به افزایش رشد درختان و همچنین قابلیت میوه دهی آنان کمک شایانی می کند.
بهترین کود برای درختان میوه در تابستان کودهای متعادل کننده هستند. این قبیل کودها دارای نسبت مساوی فسفر، پتاسیم و نیتروژن هستند. برای کوددهی در فصل پاییز می توانید از انواع کودهای زیستی، حیوانی و شیمیایی استفاده کنید.
بهترین کود برای درختان میوه در پاییز، کود اسید هیومیک است. این کود به عنوان بهترین کود برای درختان میوه در زمستان نیز به شمار می رود.
چرا که قادر است با تیره کردن خاک، جذب نور خورشید را افزایش دهد. همچنین موجب هوادهی به خاک در فصول سرد سال شده و به جوانه زنی بذرها و رشد آنان کمک شایانی می کند
کود دامی: کود دامی جهت بهبود وضعیت خاک (از نظر تهویه) حفاظت از خاکدانه ها و تا حدودی رسانیدن بعضی از عناصر غذایی به خصوص ازت که به مقدار کم در آن ها وجود دارد و به تدریج آزاد می گردد، استفاده می شود.
مصرف کود دامی هر دو سال یک بار به میزان 30- 10 تن در هکتار با توجه به وضعیت خاک باغ مصرف می گردد.
دسته دیگری از کودها، کودهای حیوانی هستند که از مواد بستر، ادرار و یا مدفوع گوسفند، گاو، مرغ و سایر حیوانات به دست می آید.
کودهای حیوانی برای درختان میوه، منبع آلی نیتروژن به حساب می آیند. نیتروژن موجود در این کودها به آهستگی و به شکل پیوسته آزاد می شود. به همین دلیل است که کودهای حیوانی نیز در لیست بهترین کود برای رشد سریع درختان میوه قرار دارند.
کیفیت کودهای حیوانی و همچنین درصد مواد غذایی موجود در آن ها به عوامل مختلفی مانند نوع حیوان و نوع تغذیه آن، کیفیت مواد بستری، میزان بذر علف های هرز، تخم حشرات و بافت خاک بستگی دارد.
کود حیوانی مرغی بهترین کود برای درختان میوه به شمار می آید. پس از آن کودهای گاوی و سپس کود گوسفندی در لیست کودهای حیوانی مناسب قرار دارند. در معرفی این قبیل کودها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
شیوه کوددهی به درختان میوه به چندین مرحله تقسیم می شود که در زیر به شرح آن ها می پردازیم. مرحله اول انتخاب زمان مناسب کوددهی به درختان میوه است؛ در مرحله دوم باید بسنجید که درخت به کود نیاز دارد یا خیر؟ با توجه به عوامل مختلف ممکن است هر سال نیاز درختان به کود تغییر کند.
توجه داشته باشید که کود بیش از حد باعث رشد زیاد برگ ها، شاخه ها و ضعیف شدن درخت می شود. همچنین کوددهی بسیار کم، رشد درخت را کاهش می دهد و درختان را بیمار می کند. برای سنجش این مرحله باید میزان رشد سال قبل درختان را اندازه بگیرید.
به این منظور ابتدا حلقه رشد سال قبل یا نقطه ای که درخت از سال قبل شروع به رشد کرده است و رنگ متفاوتی دارد را اندازه بگیرید.
اندازه گیری حلقه باید تا انتهای شاخه ادامه یابد. سپس اندازه گیری را در چند نقطه انجام دهید. اگر درختان یک نوع و هم سنی دارید نیز باید اندازه گیری را برای هرکدام انجام دهید؛ زیرا ممکن است درختان به یک اندازه رشد نکرده باشند و نیاز آن ها متفاوت باشد.
همچنین اگر بیش از 20 درصد از حجم سال گذشته درخت را هرس کرده اید، از کوددهی آن تا سال آینده بپرهیزید.
به آن دسته از کودهای شیمیایی گفته می شود که به مقدار زیاد در گیاه مصرف می شوند و شامل عناصر 9 گانه زیر است: اکسیژن، هیدروژن، کربن، نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و گوگرد.
سه عنصر اول به وسیله آب و هوا در اختیار گیاه قرار می گیرند و بقیه عناصر به وسیله خاک تامین می شوند.
به آن دسته از کودها گفته می شود که در مقادیر کم در گیاه مصرف می گردند و عبارتند از: آهن، کلر، مس، منگنز، مولیبدن، روی و بور که از طریق خاک جذب می شوند.
لازم به ذکر است که کمبود هر یک از عناصر فوق علامت مخصوص دارد و گیاهان با نشان دادن این علائم در حقیقت کمبود آن عناصر را نشان می دهند.
تمام کودها برای استفاده در کود آبیاری و سیستم قطره ای مناسب نیستند. اولین شرط، حلالیت در آب می باشد. دومین خصوصیت اینکه سایر ترکیبات همراه آن نیز بایستی در آب قابیلت حل شدن داشته باشد. همچنین کودهایی که حالت سوسپانسیون دارند نیز برای کود آبیاری مناسب نمی باشند.
درجه حرارت نیز در میزان حلالیت کودها در آب مؤثر است از طرفی برخی کودها با حل شدن در آب موجب کاهش درجه حرارت آب می شوند. به طور مثال حل شدن 210 گرم در لیتر نیترات پتاسیم در آب باعث کاهش قابل توجه (10 درجه سانتیگراد) دمای آب می شود که بر حلالیت سایر کودها تاثیر منفی خواهد داشت.
به طور کلی کودهایی که بیشتر در آب حل می شوند، کارایی بیشتری در روش کود آبیاری دارند. همچنین عناصر غذایی که حرکت آن ها در خاک آسان تر و سریع تر است برای مصرف به روش کود آبیاری مناسب تر می باشند. اساسی ترین روش استفاده از یک کود در روش کود آبیاری، محلول بودن آن در آب آبیاری است.
کودهایی نظیر نیترات آمونیوم، کلرید پتاسیم، نیترات پتاسیم، اوره، مونوفسفات آمونیوم و مونوفسفات پتاسیم برای این روش مناسب می باشند. میزان حلالیت اغلب کودها تحت تأثیر درجه حرارت و درصد خلوص آب آبیاری است.
وقتی که محلول پایه تهیه می شود برخی کودها نبایستی با هم مخلوط گردند. برای مثال اختلاط کود سولفات آمونیوم با کلرورپتاسیم در مخزن کود باعث تشکیل K2SO4 شده که سبب کاهش حلالیت کودها در آب به مقدار قابل توجهی می شود. از جمله اختلاط های ممنوعه شامل:
برخی از کودهای شیمیایی دارای قدرت فرسایندگی یا خورندگی فلزات را دارند به این دلیل مصرف این نوع کودها موجب خورندگی و پوسیدگی در بخش هایی از سیستم تزریق با شبکه آبیاری می گردد.
مقاومت فلزات مختلف به پوسیدگی در برابر این کودها متفاوت است. کودهای اسیدزا مانند اسید فسفریک، نیترات آمونیوم و سولفات آمونیوم کاملاً خورنده هستند.
محلول های دارای فسفر به ویژه هنگامی که با نمک های آمونیومی مصرف شوند، به شدت موجب تخریب مکنده های برنزی و برنجی در تزریق کننده ها می گردد.
سیستم کود آبیاری روشی است که در آن کود مورد نیاز گیاه از طریق آب آبیاری در اختیار محصول قرار می گیرد. در این روش کود مورد نیاز در مقادیر کافی و در زمان مطلوب برای گیاه تأمین می شود.
در حالی که در روش های معمول کودپاشی عناصر غذایی مورد نیاز در فواصل زمانی زیاد (اغلب در 3 مرحله) به گیاه داده می شود. این عمل باعث می شود تا گیاه غذای کافی در بین فواصل زمانی کودپاشی در اختیار نداشته باشد.
از طرف دیگر گیاهان در طول دوره رشد خود به مقادیر مختلفی از مواد غذایی نیاز دارند. بنابراین با روش کود آبیاری می توان عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را به مقدار مناسب و در هر زمانی که گیاه نیاز دارد تأمین کرد. از نکات مهم دیگر در روش کود آبیاری کاهش مصرف کود، توزیع یکنواخت آن برای گیاه، کاهش هزینه کارگری و همچنین افزایش در سرعت جذب مواد غذایی برای گیاه است.
مزیت های مورد انتظار تغذیه باغات به روش کود آبیاری عبارتند از:
1- کاهش هزینه های مصرف کود ( مصرف سوخت کمتر و نیاز به نیروی کارگری کمتر می باشد).
2- کنترل بیشتر بر روی مکان و زمان عرضه عناصر غذایی، که منجر به کارایی بیشتر مصرف کودی می گردد.
3- کنترل بیشتر بر روی رفتار محصولات از طریق کاربرد هدفمند عناصر غذایی خاص در طی مراحل ویژه رشد و توسعه محصول
4- کاهش پتانسیل هدررفت عناصر غذایی ( به دلیل جلوگیری از آبشویی و تثبیت عناصر غذایی مصرفی).
تزریق عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به داخل سیستم آبیاری قطره ای، توسط یکی از دو روش زیر انجام می شود.
این دستگاه به صورت موازی با دستگاه کنترل مرکزی نصب می شود. با ایجاد اختلاف فشار بین آب ورودی و خروجی مخزن کود، آب از داخل آن همراه با کود محلول به تدریج وارد شبکه خواهد شد. اختلاف فشار توسط شیر فلکه نصب شده بر روی دستگاه کنترل مرکزی ایجاد می شود.
پمپ های تزریق کود پمپ های کوچکی هستند که با نیروی برق یا انرژی آب موجود در لوله کنترل مرکزی سیستم، کار کرده و کود محلول را از مخزن (بدون فشار) مکیده و در سیستم تزریق می کند.
بعد از روشن کردن پمپ جهت انجام آبیاری باغ، به طور هم زمان کودها را در مخزن کود ریخته و شیر فلکه همزن را باز می نمایند تا کود کاملاً داخل مخزن حل شود و پس از آبیاری باغ (معمولاً 4 تا 5 ساعت برای درختان بزرگ) در مراحل آخر آبیاری (یک سات آخر) شیر فلکه مکش کود را باز کرده تا کود در سیستم تزریق گردد. برای انجام آبیاری درختان غیر بارور (نهال ها) می بایست پس از یک ساعت آبیاری، مدت 20 دقیقه آخر آبیاری نسبت به باز کردن شیرفلکه مکش اقدام نمود.
همچنین باید دقت کرد تا پمپ در زمان تخلیه کود محلول هوا نگیرد.
باردهی درخت باعث ضعف درخت و تخلیه خاک اطراف ریشه از نظر مواد غذایی می شود. برای جبران کمبودهای درخت و تولید محصول با کمیت و کیفیت بالا بایستی مواد غذایی مورد نیاز هر درخت پس از آزمایش خاک و برگ در اختیار درخت قرار گیرد.
چالکود زمستانه باعث آماده شدن کود در زیر خاک برای استفاده درخت در اول فصل رشد گیاه می باشد. راندمان و کارایی مصرف کود درروش چالکود به مراتب بیشتر از روش پخش سطحی کود می باشد. از مواد بسیار مفیدی که می توانید در کف چالکودها استفاده کنید باقی مانده مواد غذایی، پوست میوه ها و غیره می باشد.
این مواد علاوه بر این که به مغذی تر شدن خاک کمک می کنند باعث می شوند که کرم های موجود در خاک بیشتر شوند. حضور این کرم ها در خاک مزایای بسیاری برای درختان دارند. از مزایای مهم کرم ها در خاک شامل ایجاد حفره هایی در خاک می باشد که این حفرهها اجازه رسیدن اکسیژن به ریشه درختان را می دهند. همچنین موجب سبک تر شدن خاک می شوند. بنابراین به ویژه در خاک های سنگین (خاک رس) استفاده از این مواد بسیار مفید واقع می شود.
در این روش به اندازه نصف فاصله سایه انداز درخت از تنه اصلی در دو طرف درخت 2 تا 4 عدد چالکود حفر می شود. عمق، طول و عرض چالکود به ترتیب 40، 90 و 50 سانتیمتر می باشد.
روش کار به این صورت است که ابتدا مقداری کود حیوانی پوسیده را به ضخامت 3-2 سانتیمتر در کف هر چالکود پهن می کنیم وسپس کود شیمیایی ماکروالمنت و میکروالمنت مورد نظر را روی آن ریخته و سپس چالکود با کود حیوانی پوسیده پر می شود.
حدود 15- 10 سانتیمتر روی چالکود را می توان با خاک پر کرد تا کود حیوانی با آبیاری جا به جا نشود.
تمامی کودهای شیمیایی این روش را می توان در اواخر زمستان داخل چالکود ریخت اما در مورد کودهای ازته (سولفات آمونیوم، نیترات آمونیوم و اوره) باید میزان کود لازم برای هر درخت به سه قسمت تقسیم شود.
یک سوم آن در اواخر زمستان، همراه با سایر کودها مصرف می شود و دو سوم باقیمانده با توجه به نوع درخت میوه (هسته دار یا دانه دار) در دو نوبت در فصل بهار به درخت داده می شود.
روش چالکود مزایای بسیاری دارد از جمله این که در خاک های رسی و آهکی که نفوذ آب و هوا در آن ها با مشکل مواجه است و نیز عناصر غذایی به سختی جذب ریشه درختان می گردند باعث بهبود تهویه خاک می شود و کودهای شیمیایی هم به جای این که با خاک در تماس باشند با ماده آلی موجود در کود در تماس هستند و خطر تثبیت عناصر غذایی از بین می رود.
1- توسعه ریشه درختان میوه در خاک های آهکی
2- افزایش نفوذپذیری بهتر آب به داخل خاک توسط حفره های مملو از مواد آلی
3- افزایش عملکرد و بهبود کیفیت میوه ها
4- جذب بهتر و حداکثری مواد غذایی مورد نیاز گیاهی توسط ریشه
5- انتقال بهتر آب به لایه های زیرین و توسعه ریشه ها در ناحیه مذکور
6- از مزایای دیگر این روش آن است که ریشه درخت در محیط چالکودها رشد و توسعه می یابد و مواد غذایی را در این محدوده دریافت می کند. لذا با اجرای این روش می توان پس از چند سال مصرف کود را کاهش داد و از هدررفت کودهای شیمیایی در جاهایی که ریشه درختان وجود ندارد جلوگیری کرد.
از طرف دیگر مشکلی که اغلب باغداران پس از استفاده از کود های دامی با آن رو به رو هستند رشد علف های هرز در پای درختان میوه می باشد که با اجرای این روش چون کود دامی در داخل چالکود ریخته می شود اگر بذور علف های هرز در آن وجود داشته باشد محیط مناسبی برای رشد نخواهد داشت و از بین خواهد رفت.
مهمترین کودهای شیمیایی که در روش چالکود مصرف می شوند عبارتند از: سولفات آمونیوم، سوپر فسفات تریپل، سولفات پتاسیم، سولفات آهن، سولفات روی و گوگرد.
لازم به یادآوری است که بهترین راه برای کوددهی در هر باغ انجام آزمون خاک می باشد. که نوع و میزان کودهایی که باید مصرف شوند را دقیقاً مشخص می نماییم.
برای این کار باید از افق های 30- 0 سانتیمتری و 60- 30 سانتیمتری از نقاط مختلف به طور تصادفی چند نمونه تهیه کرد و در نهایت همه نمونه های به دست آمده (از افق های 30- 0 سانتیمتر را جداگانه و از افق 60- 30 را نیز جداگانه) را با هم مخلوط نموده و یک نمونه یک کیلوگرمی را تهیه و در یک کیسه پلاستیک تمیز ریخته و روی کاغذی که در آن گذاشته می شود. محل باغ، نام باغدار، افق نمونه برداری و سایر اطلاعات لازم را نوشته و به آزمایشگاه ارسال نمود.
تنش سرمایی از جمله مواردی است که قبل و بعد از وقوع آن اقدام خاصی نمیتوان انجام داد تا از سرمازدگی جلوگیری شود ولی با چند اقدام مانند تغذیه اصولی و مدیریت آبیاری و … می توان تا حدودی خسارت را کمتر کرد تا بعد از تنش شرایط بازیافت گیاهان بهتر باشد.
طی سالیان گذشته پیش بینیهایی که برای هواشناسی در همه دنیا انجام میشود بسیار دقیقتر شدهاند اما باز هم هر ساله شاهد خسارت دماهای پایین در مناطق معتدل و سردسیر هستیم و در واقع نمیتوان در همه موارد با آسیبها مقابله کرد.
از جمله این مشکلات سرمازدگی بهاره درختان و مزارع است که چون در مرحله شکوفه دهی باغات یا ظهور گل و خوشه مزارع اتفاق میافتد، خسارات زیادی را به دنبال دارد و منجر به کاهش شدید عملکرد میشود.
متاسفانه زمانیکه سرمازدگی اتفاق بیفتد چه در مزرعه و چه در باغ دیگر نمیتوانید شرایط را به حالت اول برگردانید زیرا بافتهای آسیب دیده گیاهان در بسیاری مواقع پس از سرمازدگی از بین میروند و به حالت اول نیز بر نمیگردند.
هرچند بهتر است قبل از وقوع هر تنشی اقدامات کافی انجام شود تا خسارت کم باشد اما در برخی موارد اتفاق افتادن تنش اجتناب ناپذیر است و به ناچار باید به فکر روشهای بازسازی گیاه بود تا برای ادامه فصل یا در درختان برای سال بعد شرایط بهتر باشد.
البته در گیاهان زراعی متاسفانه در برخی موارد خسارت سرمازدگی بسیار زیاد است که ممکن است کل مزرعه آسیب ببیند و امکان بازیافت گیاهان وجود نخواهد داشت.
برخی ترکیبات مانند اسیدآمینهها پس از سرمازدگی میتوانند به بهتر شدن شرایط بازیافت گیاهان کمک کنند زیرا گیاهان برای تولید آمینواسید باید انرژی زیادی مصرف کنند اما با در اختیار قرار دادن آمینو اسید برای گیاهان علاوه بر اینکه باعث تولید پروتئینها میشود از صرف انرژی اضافی توسط گیاه نیز کم شده و گیاه در مدت زمانی پس از سرمازدگی مجددا رشد خواهد کرد.
کودهای سیلیکات پتاسیم به دلیل دارا بودن عنصر سیلیسیم نقش کلیدی در بهبود مقاومت گیاهان به تنش هایی مانند سرمازدگی داشته و اگر بعد از آسیب به صورت ریشه ای مصرف شوند بسیار در بهتر شدن شرایط بازیافت گیاهان موثر خواهد بود.
ضمن اینکه اگر طبق برنامه کودی مصرف دوره ای سیلیکات پتاسیم انجام شود در مواردی حتی خسارت کم تر از شرایطی است که این کود مصرف نشده است.
علاوه براین عنصر پتاسیم هم به انتقال مواد کمک میکند زیرا زمانیکه گیاه صدمه میبیند نیاز به عناصر غذایی در گیاه بیشتر است و بایستی به بخش صدمه دیده مواد غذایی کافی برسد تا ریکاوری یا به اصطلاح بازیافت صورت بگیرد.
در گیاهان زمانیکه تنش سرمازدگی اتفاق بیفتد به دلیل آسیبی که به بافتهای گیاهی وارد شده است، حساسیت گیاه به آفات و بیماریها افزایش یافته و اگر مدیریت نشود، آسیبهای جبران ناپذیری را وارد میکند و به مرور زمان ضعیف شدن گیاه اتفاق میافتد.
دلیل اصلی این مسئله به دلیل افزایش میزان قند درون سلولهای گیاه است که بعد از تنش و سرما رخ میدهد و در واقع آفات و بیماریها بیشتر بسمت گیاهان جذب میشوند. پیشنهاد میشود که هم به بحث تغذیه درست توجه شده و هم در زمانهای کلیدی مبارزه اجرا شود تا شرایط تحمل و مقاومت گیاهان بهبود یابد و اگر تنشی هم رخ دهد آسیب کمتر باشد.
خوشبختانه در بسیاری موارد ریشهها در اثر سرمازدگی آسیب نمیبینند اما نباید از بحث آبیاری و رطوبت خاک غافل شد. پیشنهاد میشود که همواره به رطوبت کافی در خاک توجه شود تا تنش خشکی خاک بعد از سرمازدگی منجر به خسارت نشود زیرا گیاه دچار شوک تنش سرما شده و نباید تنش اضافی مانند خشکی خاک نیز منجر به خسارت شود و درواقع چند تنش آسیب بیشتری به گیاهان وارد خواهند کرد.